Монгол улсын Алдарт уяач Г.Доржпүрэв: Нутгийн адуу сайжруулах 20 жилийн хөдөлмөрийн үр шим өнөөдөр гарч байна

Их монгол улс байгуулагдсаны 806, Ардын хувьсгалын 91 жилийн ойдоо Толбот хүрэн хязаалангаа түрүү магнайд хурдлуулан торгон жолоо өргүүлсэн Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумын уугуул Монгол улсын Алдарт уяач Г.Доржпүрэвтэй эрлийз дээд насанд нутгийнхаа ахад бэлэглэсэн морь нь аман хүзүүнд давхиад байхад нь уулзаж ярилцсан юм.
-Баяр хүргэе. Одтой сайхан наадаж нэг түрүү, нэг аман хүзүү хүртлээ. Баярынхаа сэтгэдэлээс манай уншигчтай хуваалцахгүй юу?
- Баярлалаа. Баярлаж огшоод хэлэх үг ч олдохгүй л байх чинь. Юуны өмнө Хөвсгөлчүүддээ баярын мэнд хүргэе. Энэ жилийн наадам зохион байгуулалт сайтай урьд жилүүдийнхээс илүү сайхан болж байна. Энэ уяачдын наадам чинь яасан сайхан болдог юм бэ. Сая аман хүзүүддэг хээр халзан азарга миний унаган адуу л даа. Өнгөрсөн жил нэг нутгийн, миний багш Аймгийн алдарт уяач Бадрахад өгсөн юм. Сайн уяач хэдий ч түүнийг нь гаргаад давхичих адуу байдаггүй юм шиг санагдаад зориуд өгсөн юм. Тэр үед “Хүнд хурдан морио өгнө гэж байдаг л юм байхдаа” гээд уйлж байсан. Өнөөдөр аман хүзүүнд хурдлуулаад бүр их баяртай байх шиг байна.
-Наадам эхэлсэн анхны өдөр хязаалангийн түрүүгээр өм нээсэн?
-Хязаалан үрээ түрүү магнайд ирсэн нь ганц миний ч биш нийт Хөвсгөлчүүдийн баяр юм. Манай аймгийнхан нийтээрээ л баярлаж байна. Сум болгоноос л баярын мэндчилгээ ирж байна. Олныхоо тэр их итгэлийг дааж, өөрөө зөв ёс суртахуунтай, сайхан юм санаж явна гэдэг чинь бас эр  хүний эрхэмлэх чанар шүү дээ.
-Төрийн наадамд Хөвсгөл нутгийн тэр дундаа Тариалан сумын нэрийг гаргасан хоёр адуу таны хүлгүүд юм байна.  Алдартын адуу сайжирч байгаа юмаа даа?
- Би Хөвсгөл аймагтаа хурд сайн тарааж байгаа. Өнгөрсөн жил АХ-ын 90 жилийн ойн аймгийн баяр наадмын эхний таван азарганы дөрөв нь манайхны угшилтай адуу байсан. Хөвсгөлөөр тогтохгүй  Булганд ч байна. Булган аймгийн Сайханы уурхайн Ганболдод би гурван үрээ өгсөн. Даага нь түрүүлж байна л гэсэн. Хул соёолон бас түрүүлсэн байх. Бүсдээ бол гүйцэгдэхгүй байгаа үрээ. Ер нь манай сумдад миний угшилтай адуу л айрагдаж байгаа. Тэрэнд л сэтгэл хангалуун байдаг даа.  Миний хурдан адууны удам угшил үр төл нь Булган Хөвсгөлийг тойрсон нутгуудад тарчихсан байна. Тун удахгүй сайхан мэдээ дуулдаж эхлэх байхаа. Бидний сүүлийн 20 жилд хийсэн гол ажил Хөвсгөл аймгийн нэртэй морь улсын наадамд айрагдуулах зорилготой байсан. Наадмын эхний өдөр л түүнийгээ биелүүллээ. Эрлийз насанд ч тэр монгол адуунд ч тэр айраг түрүү авч байна. Миний бусад адуу ч гэсэн сайхан давхисан л даа. Соёолон үрээ 18 дээр давхисан. 300 гаруй хурдан буян тоосоо өргөж байхад 18-аар ирнэ гэдэг сайхан л амжилт.
-Аман хүзүүддэг хээр халзангийнхаа угшлыг тодруулбал?
- Миний Араб азарганы анхных нь төл соёолон үрээ байгаа юм. Эх нь Тэсийн голын  адуу. Хурдны удамт үрээндээ Таван цагаан гэдэг нэрийг хайрласан. Бидний  Хөвсгөл нутагтаа хурд бий болгох гэж 10, 20 жил зүтгэсний үр дүн ийнхүү гарч байгаад маш их баяртай байна.
-Шинэхэн Алдартын цолыг хурдан хүлгэд нь айраг түрүүгээр мялаалаа?
-Харин тэглээ. Луу жилийн босгон дээр Монгол улсын Алдарт уяач хэмээх эрхэм цолны эзэн болсон.Түүнийг маань Толбот хүрэн, Таван цагаан хоёр маань төрийн наадмын түрүү, айргаар мялааж, маш их урам хайрлалаа. Миний Алдарт уяач цолыг Хөвсгөлчүүд маань маш сайхан хүлээж авсан. Хөвсгөлийн бүх уяачид ирж тэдэнтэйгээ цаашид хэрхэх тухайгаа ярилцан зөвлөлдөж нэг оройг хамт өнгөрөөсөн. Тэр мөч надад их сайхан санагддаг юм. Тэгээд одоо хүүхдүүд, нутгийнхаа зон олны тус дэмээр сайхан амьдарч байна. Миний өдий зэрэгтэй сайхан амьдарч байгаа нь хурдан тууртын минь босоо цагаан хийморь тэтгэснийх гэж боддог. Би зургаан настайгаасаа эхлээд 9-р ангид ортлоо  хурдан морь унасан. Миний аав ах нар маань бүгд адуучин, улсын сайн  малчин хүмүүс. Тэднийхээ үйл хэргийг нь залгамжлах юмсан гэж боддог. Тэр зорилго маань ч биелж байна. Би зөвхөн адуу сонирхоод ч зогсохгүй махны чиглэлийн үхэр, хонь ямаа үржүүлж байгаа. Тэр хөдөлмөрийг минь төр засаг өндрөөр үнэлж улсын сайн малчин гэдэг хүндэт цолоор шагнасан. Алдар цолыг дагаад итгэл найдвар, үүрэг хариуцлага ирдэг тэр бүгдийг санаж явна. Нутгийнхаа хурдан морьтой болох хүсэл эрмэлзлэлтэй залуусыг дэмжиж туслах юмсан гэж их бодох юм. Ах нь багаасаа моринд хайртай, малд дуртай хүн, надаас хобби чинь юу вэ гэвэл “адуу” гэж шуудхан хариулна. 
-Тэгвэл бие дааж морь уясан анхны наадам хэдэн оных байсан бэ?
-1956 онд наймдугаар ангид байхдаа  Цагаан-Уул сумын наадамд хоёр даага айрагдуулж байлаа. Анхны юм бүхэн үнэ цэнэтэй байдаг болохоор одоо хэр нь үнэмлэхийг нь нандигнан хадгалдаг юм. Өөрөө мориноос хасагдаагүй байж морь уяж байгаа юм шүү дээ. /инээв/
-Алдартын сэтгэлийг хамгийн их догдлуулсан дурсамжит наадмаа өнөөдөр эргээд нэг дурсаач?
-Өнөөдрийн энэ наадам л байна. Хорин жилийн хөдөлмөрийн үр дүн гарч нутгийнхаа нэртэй адууг түрүүлгэж, айрагдуулах сайхан байна. Нас ахиад ирэхээр хүнд нутаг ус улам бүр эрхэм болоод байдаг юм байна. Ах нь одоо нас сүүдэр дал хүрч байгаа хүн. Хурдан туурттай нөхөрлөсөн энэ олон жилийн хугацаанд  дурсамжтай сайхан наадам олон л байсан. Жишээлбэл Архангай аймгийн даншиг наадамд миний халзан азарга аман хүзүүдсэн тэр мөч байна. Мөн Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын 70 жилийн ойгоор би гурван даагатай очиж гурвууланг нь айрагдуулж байлаа. Тэр гурав маань зүүн талаас авсан хурдан азаргануудын төлүүд, одоо Хөвсгөл аймгийн сумдаар тарчихсан.Үр төлүүд их сайхан хурдан буян төрнө л гэж бодож байгаа.
-Нутгийн адуугаа сайжруулахын тулд хурд нэлээд цуглуулсан байх?
-Тод манлай уяач Даваахүү гуайгаас Данзанням гуайн хүрэн азарганы төл хонгор азаргыг авсан. Хонгор азарга маань Хөвсгөлд очоод  аймгийн болон бүсийн наадамд ес түрүүлсэн. Одоо ч хөгширсөн  байна лээ. Бас миний нэг халзан азарга Архангайн наадамд аман хүзүүдээд Хөвсгөл Хотгойдын хурдад удааллаа. Тэдгээрийн төлүүд гэж байна. Одоо нэг хонгор азарга байгаа. Тэр азарга маань даагандаа хамгийн анх Булганы бүсийн наадам, аймгийнхаа ойд түрүүлсэн.  Дараа нь Завханы Тэлмэнд болсон наадамд хоёр даага айрагдуулсан. Өнгөрсөн жил миний хонгор үрээ Архангайн даншиг наадамд  бас түрүүлсэн. Би чинь хоёр түрүү найман айргаар Монгол Улсын Алдарт уяачийн болзол хангаж  авсан юм шүү.
- Нутгийн адуугаа сайжруулах чин сэтгэл өвөртлөсөн таны уясан хүлгэд хурдан байж, тод магнай торгон жолоогоо өргүүлж явах болтугай.
- Баярлалаа. Танай редакцийн хамт олонд ч ажлын амжилт хүсье. Та бүхэн сайхан наадаарай.