Манлай хүлэгч Г.Зундуйхүү: Хамгийн сүүлд 18 настай хурдан морь унаж түрүүлгэж байлаа

-"Манлай хүлэгч" цол хүртсэнд баяр хүргэе?
-Баярлалаа. Хүү минь 71 насан дээрээ төрийнхөө ордонд нэг өдөр хоёр ч удаа орлоо. Сэтгэл өндөр сайхан байна. Төрийнхөө ордныг зурагтаар л харж байснаас өөрөө ороод шагнал авах юм чинээ санаж байсангүй. Би өөрөө “Манлай хүлэгч” цол хүртэж, сумын маань уяачдын холбоо улсын тэргүүний холбоо боллоо. Сэтгэл хэмжээгүй сайхан байна аа /инээв/. Би хоёр хүү, хүргэн, хоёр найзыгаа гээд таван хүнийг уяач болгосон хүн. Тэрийг маань үнэлсэн байх. Хүү, хүргэн хоёр маань энэ жил сумын Алдарт уяач болсон.
-Таныг нутгийнхан “соёолон” Зундуй гэх юм билээ. Соёолонгийн уяаг илүүтэй тааруулдаг гэсэн үг үү?
-Ах нь морь уях хугацаандаа найман соёолон уяж, тавыг нь түрүүлгэн, гурвыг нь айрагдуулж байсан. Булган аймгийн Гурванбулаг сум 60 жилээ хийхэд нь очиж их нас, соёолон хоёроо түрүүлгэж байлаа. Түүний дараа жил Эрдэнэсантын 60 жилийн ойд очиж мөн соёолон үрээ саахалтын зайтай түрүүлгэж байсан юм. Соёолон адуу ер нь их хурдан шүү. Соёолондоо хурд нь тодорсон адуу цаашдаа хурдалдаг гэж хөгшчүүд хэлэлцдэг. Би үнэх байх гэж боддог шүү. Ялангуяа морин соёолон бол очтой давхина шүү дээ.
-Найман соёолонгоос арай илүү нь гэж бодогдох адуу байв уу?
-1991 онд Булагийн 60 жилийн ойд очиж саахалтын зайтай түрүүлсэн бор соёолонгоо би арай илүү юм уу гэж боддог.
-Соёолон морьдын тоосонд ороход бүтэн жилийн хийморь сэргэдэг гэдэг. Уяачийн хийморь бас өөдөө байх байлгүй?
-Өө, тэгэлгүй яахав. Эр, эм ялгаагүй соёолонгийн уралдааны тоосонд орчиход гэрийнх нь хийморь сэргэдэг гэсэн үг бий. Тэр сайхан хурдан буянгуудыг уяж хурдлуулан түмэн эхийг нь дуудуулж, олон түмнийхээ хийморийг сэргээсний буянаар би өдий зэрэгтэй явна. Жишээ нь гэхэд, өөрт чинь ярилцлага өгөөд сууж байна шүү дээ. Монгол оронд хэдэн мянган уяач байгаа билээ. Тэгэхэд би тэдний төлөөлөл болоод өөртэй чинь ярилцаж байна. 
-Цэрэгт явтлаа хурдан морь унасан гэж байсан. Хэдэн настайгаа эхэлж унаа морь унасан юм бэ?
-Би ер нь бие жижигтэй хүн л дээ. Ах нь ихрийн өрөөсөн хүн байгаа юм. Тэгээд тэр үү, бие багатай. Тиймээс хүүхэд байхаасаа эхлээд ахынхаа уясан морьдыг унадаг байлаа. Би өөрөө ч морь унах дуртай. Ахынхаа морийг унаад олон айраг, түрүү авч өгсөн. Хамгийн сүүлд 18 настай байхдаа тээврийн товчооны дарга байсан Раднаабазар гэдэг хүний хурдан бор морийг унасан. Тэр бор морь их хурдан адуу байсан л даа. Раднаабазар гуай нэг өдөр манайд ирээд аавд “Хөгшин мориныхоо зодгийг тайлах гэсэн юм. Чи хүүгээ өгөөч” гэж байна. Тэгээд яваад очлоо. Тэгсэн чинь эзэн нь тэр үеийн наадмын комиссынхонд хэлээд  газар гуйхаар яваад өгдөг юм.
-Газар гуйна гэдэг нь ...?
-Яахав, хөгшин морь болохоор арай наанаас эргүүлж болох уу гэж асуухыг хэлж байгаа юм. Тэгээд дарга нар нь зөвшөөрч бор морийг азарганы газраас эргүүлэхээр болсон зарлаад гаргасан. Тэгээд би азарганы гараан дээр хүлээж байгаад их нас ирэхээр нийлээд давхичихлаа. Тэгсэн хөгшин морь нь хол түрүүлж, баахан амьтныг уйлуулж байсан юм. Бор морийг түрүүлгэсний хөлсөнд Раднаабазар гуай надад унагатай гүү өгч билээ.
-Бор морь хэдтэй байсан юм бэ?
-21-тэй гэж байсан.
-Та ер нь хэдэн настайгаасаа эхэлж хурдны морь унасан бэ?
-Би долоотойгоосоо эхэлж унасан.
-Сүүлийн үед унаач хүүхдийн аюулгүй байдал хурцаар яригдах болж. Олон жил уяа морь унасан хүний хувьд энэ тал дээрх өөрийнхөө бодлоос хуваалцаач?
-Морь уналаа гээд муудах юм байхгүй. Хүүхдийн эрүүл мэндэд муу л гэх юм. Гэтэл би тэр олон жил унасан элэг, цөс, бөөр муудсан юм алга.Ер нь унаж ойчихгүй л бол морь уналаа хүүхдийн биед муугаар нөлөөлөх зүйлгүй. Харин ч минийхээр одооны хүүхдүүд сайхан болж дээ. Дээр үед чинь морь баалгах гэж өдөржин уяа тойруулна. Халуун наранд өдөржин морь тойруулах мөн бэрх байж билээ. Одоо тэгэхэд морь баалгадаг уяач гэж байхгүй болж. Би энэ тал дээр нь сумынхныгаа зэмлэдэг юм. Уяа морио хэдий чинээ сайн баалгана. Төдий чинээ сайн. Хүүхэд мориноос унаад эндэж байгаа тухай сонсоод зүрх шимшрэх юмаа. Морь унаад удаагүй, дадаагүй хүүхдээр унуулахаар л ийм асуудал гараад байх шиг. Ер нь болж л өгвөл өөрийнхөө хүүхдээр унуулж байх хэрэгтэй.
-Та морь унадаг байхдаа унаж байв уу?
-Уналгүй дээ. Унаж байж уяач,унаач болно шүү дээ. Бөх ч гэсэн унаж байж л болдог биз дээ. Би ер нь сайн унаач байсан шүү. Айргаас хойш бараг давхиж үзээгүй. Тийм болохоор хүмүүс их гуйнаа. Тэгээд морь унууллаа гэхэд одоогийнхотой адил мөнгө төгрөг гэж өгөхгүй шүү дээ. Гайгүй зарим нэгэн нь унага, даага өгнөө.
-Хамгийн холдоо хаана очиж наадаж байв?
-Хамгийн хол нь Хархорин, Өвөрхангай, Арвайхээрт л очиж уралдсан даа. Наашаа гэхээр Төв аймгийн Заамар, Эрдэнэсант, Лүн, Өндөрширээт зэрэг сумаар наадаж байсан. Би морь унаж байхдаа улсад л уралдаагүй хүн байгаа юм.
-Сүүлийн жилүүдэд морь унаж байна уу?
-Уналгүй яахав. Морь унахаар бие хөнгөрөөд цаанаа л нэг сайхан. Хүүхдүүдийнхээ хажуугаар ороод өөрөө мориндоо хөлс авч давхил хийнэ гээд л зөрнө шүү дээ /инээв/. Залуудаа багийн дарга, тоо бүртгэгч хийгээд мотоцикль голдуу унаж байсан. Сүүлдээ морь л унадаг болсон.
-Зундуйхүү уяачийн нэрийн хуудас болсон хурдан хүлгэдийнхээ тухай манай уншигчдад хуучлаач?
-Зундуйхүүгийн Цаст зээрд гэж 28 медальтай  19 настай азарга бий. Тойрсон хэдэн сумандаа зартай адуу байгаа юм. Зээрд азарга маань Сүхбаатар чигийн адуу. Нэг төл нь сумын Алдарт уяач Дамдиндоржийн цавьдар азарга 8-9 удаа түрүүлчихсэн хурдан буян бий.
-Бидний урилгыг хүлээн авч, баярын сэтгэгдлээсээ хуваалцсан танд баярлалаа. Урт насалж удаан жаргаарай.
-Сар шинийн босгон дээр төрийнхөө сүлдэнд ивээгдэж сайхан юм үзлээ. Сэтгэл өндөр сайхан байна. Ингээд Монголынхоо бүх уяачид уясан хүлэг нь хурдан байх болтугай гэж ерөөе. Харин нутгийнхаа ард түмэнд онцлон өнөөдрийн баяр жаргал та бүхний дэмжлэгтэй холбоотой шүү гэж хэлмээр байна.
А.Мөнх