Дорноговь аймгийн хурдан удмын адууны үүсэл гарвал, тархалт, цаашдын төлөв

Сэтгүүлч Л.Цагаандалай
1931 оны 5-р сарын 26-нд Улсын бага хурлын тэргүүлэгчид 146,113 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэр бүхий нэгэн аймгийг байгуулах тухай шийдвэр гаргажээ. ХуучныТүшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу, Цэцэнхан аймгийн Боржигон Цэцэн вангийн хошууны өмнөд хэсэг, Дарьгангын Сүрэгчин хошууны Баруун гар тэмээчний баруун талыг хамарсан өргөн уудам нутгийг  Дорноговь хэмээн нэрийдэх  болсон юм.
Дорноговь  Монголчуудын бүтээсэн адууны соёлын дээд хэлбэр болох хурдан морины соёлын бүс нутагт хамрагддаг. Үүнд нь  газар зүйн байршил ихээхэн нөлөөтэй. Үүнийг бага зэрэг дэлгэрүүлэн тайлбарлъя л даа. Дорноговь  аймгийн Дэлгэрэх сум эртнээс эдүгээг хүртэл Тайж, Банди  адууны гол бэлчээр нутаг нь байсан. Мөн түүнчлэн Өвгөн ноён Хардэл жанжин бэйс Пүрэвжавын алс хэтээ харж өргөн цар хүрээтэй хэрэгжүүлсэн Монгол адууг хурдны чиглэлээр өсгөн үржүүлэх бодлогын үрээр цогцолсон  Галшир удмын  хурдан адууны бэлчээр, Далай вангийн адуу, Орлой мэргэн хутагтын шавийн нутаг бол Түвшинширээ, Уулбаян сум.
Өргөн  сум /Хуучнаар Баянмөнх сум/ Дарьгангын сүрэгчин хошууны баруун гар тэмээчийн хутгийн баруун тал. /Аргалын уул Нарт, Гурвантээгийн хөндий/. Одоогийн Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр сум. Ширээтийн Цагаан адуу Цээдээ борлогууд зэрэг хурдан угшлын адуунууд байдаг. Алтанширээ /хойд хэсгийн/, Их хэт /Дэлгэрхэт/, Айраг, Даланжаргалан, Сүмбэр /хуучнаар/ сумд нь хуучнаар Цэцэн хан аймгийн Боржигон цэцэн вангийн хошууны сумд. Одоогийн Хэнтий аймгийн Дархан, Баянмөнх, Дэлгэрхаан, Төв аймгийн Баянжаргалан, Дундговь аймгийн Цагаандэлгэр сумдтай хиллэдэг. Энэ бол Маллахын талаас эхлээд их Богд Чингис хааны алтан ургийнхны, Боржигон овогтны адууны гол нутаг, Хан адуу, Боржигоны богино хөлт адуу цогцолсон нутаг.  Түүнчлэн Мандах, Хөвсгөл, Хатанбулаг хуучин Сулинхээр /сул хээрийн домог энэ нутгаас эхтэй/ зэрэг баруун талын сумдууд нь хуучин Говьтүшээ гүний хошуу буюу эдүгээгийн Өмнөговь аймгийн Манлай, Ханбогд, Дундговь аймгийн Өлзийт, Говь-Угтаал, Баянжаргалан, Цагаандэлгэр, Өндөршил сумдтай хиллэдэг.
1920-иод оны дунд үед Галшар адууг удмын хувьд бүрэн төгөлдөржиж, ид хурдалж байх үед чухам л  дээжээр нь энэ нутгийн адууг сэлбэсэн байдаг юм. 1928 онд улсын наадамд түрүүлсэн Со сайдын  халзан азарга, халзан морьд /Өмнөговь аймгийн нэрт уяач Занданбал гуайн адуунууд/ бол Элбэг хээрийн адуунаас очсон адуунуудын үр төл. Тиймдээ ч Манлай сумын адуу Өмнөговийн бусад сумдын адуунаас тэс өөр байдаг юм.
Газарзүйн байрлалын онцлог:
1.Цэцэнхан аймгийн цэргийн агтны гол зам бэлчээр /хойд талаараа/
2. Дарьганга сүрэгчин хошууны төмөр сүргийг бэлтгэн нийлүүлдэг гол дамжлага /гол хэсгээрээ/
3. Өртөө зам  1719 онд байгуулагдсан Манжийн хааны цэргийн өртөө
Бээжингээс  Сайр ус хүртэл 20 өртөө. Сайр уснаас Улиастай хүртэл 29 өртөө. Харин Сайр уснаас Хүрээ хүртэл 14 өртөө байсан нь адуу үржих таатай нөхцлийг бүрдүүлжээ.
Дотоод хүчин зүйл
Хурдан адуу өсгөж үржүүлэх газарзүйн байрлалын энэхүү боломжийг энэ нутгийнхан тун чадмаг ашиглаж, тал говь, цөлөрхөг хээр нутагтаа идээшин зохицсон хурдан удмын Дэндэв тайж, Галсан банди адууг гарган авч чадсан юм. Дэндэв тайж, Галсан банди нар болон тэднээс өмнөх цагийн  хөрөнгө чинээ, боловсролтой дээдсүүд өөрсдийн нэр нөлөө хөрөнгө бэлийг ашиглан цогцлоож чадсан юм. Түүнчлэн Ар өврийн хошуудыг холбон арилжаа наймаа эрхлэхийн зэрэгцээ Манжийн ноёрхлын эсрэг тэмцэж явсныг түүхийн хуудаснаас харж болно. Тэсгэлгүй Тэлмэн Зундуй, Хүүхэн хутагт сүүлийн үеийн бизнесменүүд Бажгар Гэндэн, Оргой Лувсан, Өндөр Равдан, Алтан Чой, Мөнгөн Чойнор зэрэг хүмүүс нутгийн адууны үүлдэр угсааг сайжруулахад чамгүй үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг.
Өвгөн ноён Галшарын адууг бүрдүүлэхдээ өөрийн итгэлт хүмүүст яг ийм хурдан адуу олж ир хэмээн зургийг нь зурж өгөөд явуулдаг байсан тухай ярьдаг. Бас алдарт Гуулин хээр гэдэг морио Далай  вангийн хошуунаас авсан гэдэг. Тэгвэл Дэндэв тайж хоёр хээр мориороо Орлойн хошууныхантай уралдаж асан, Галшарын  адуу хурдалж байсан тэр үе цаг хугацааны хувьд  яг таардаг. Тодруулбал XIX зууны сүүл үе XX зууны эхний 30-аад он.
Тиймээс дээрх удам угшлууд харилцан бие биенээ сайжруулж ирсэний үр дүнд эдүгээ ч хадгалагдсаар ирсэн байж болох талтай.
Дорноговь аймаг:
он      Бүх мал Үүнээс адуу
1959 -831517 -102.300
1969 -736522- 91000
1979 -907609 -93273
1989 -962355 -80955
1999- 1110231 -123171
2010 -1056778 -77364

Эрдэмтэн судлаачдын үзэж байгаагаар  зөв зохистой үйл ажиллагаа явуулж чадвал 70.000-100.000 адуунд угшлыг хадгалж чадна хэмээдэг. Энэ нь Тайж, Банди  адууны жишээн дээр харагдаж байгаа юм.
Харин нийгэм, эдийн засгийн янз бүрийн нөхцөлд Монголд алдартай энэ угшлыг хэрхэн хадгалж ирсний учир шалтгааныг  хэд хэдэн зүйлээр тайлбарлахыг оролдъё.
-Говийн нүүдэлчдийн өөрсдийн унаган амьдралын хэв маяг сэтгэлгээний соёл
-Хурдан хурц адууг дээдлэх үзэл баримтлал хүн бүрт шингэсэн
-Аман түүхийн бодит баримтуудыг сайн залгуулж ирсэн
-Байгалийн зайлшгүй хүчин зүйл, газар нутаг уудам хүн ам таруу суурьшсан
-Нийгэмчлэгдсэн хурдан удам угшлын адуугаа нийгмийн сүрэг дотор нь хадгалж ирж чадсан
Тухайлбал тэр үеийн нэгдлийн адуучид Өргөн сумын Хөдөлмөрийн баатар О.Мажиг, Иххэтийн адуучин Сэмбуу, Улаанбадрахын Сүрэнхор, Алтанширээгийн Буян-Арвижах,  Өргөний Цэрэн, Люба, Жаал хэмээх Балдан, Дэлгэрэхийн жаал Дашням зэрэг олон адуучин орон нутгийнхаа хурдан удмын адууг нийгмийн сүрэгт нь үржил селекцийг нь зөв зохистой хийж хадгалж байгаад 1990-ээд эхээр мал хувьчлагдахад нутгийн олондоо хүлээлгээн өгсөн нь  тэр хүмүүсийн түүхэн гавьяа юм. Тэдний зөв үржил селекци хийж цусыг нь хадгалсан адуунуудаас төрийн наадмын түрүү Р.Баатархүүгийн Дэлгэр хээр, С.Балдандоржийн хонгор зэргийг нэрлэж болно. Учир нь эдгээр хурдан хүлгэд нэгдлийн адуунаас угшилтай.