Аймгийн Алдарт уяач Ц.Ганболд: Сумын 70 жилээр гурван түрүү, гурван айраг авч байлаа

Дорноговь аймгийн Мандах сумын уугуул, “Найрамдлын хүлэгч” галын зөвлөх, аймгийн Алдарт уяач Ц.Ганболдтой ярилцсанаа хүргэж байна.
-Бие даан морь уяад удаж байна уу?
-Бие даан морь уяад дөч шахам жил болох гэж байна. 1978 онд анх шүдлэн үрээ сумандаа айрагдуулж, уяачийн гараагаа эхэлж байлаа. Түүнээс гурван жилийн дараа анхны медалиа авсан. Дээхнэ манай тийшээ наадам цөөхөн. Тэгээд ч нэгдлийн адуу малладаг байсан болохоор хол ойрын наадамд хүссэн үедээ яваад байж чаддаггүй байлаа. Харин ерэн он гараад морьд хурдалсан. Сумынхаа наадамд гурав, дөрвөн настай очоод цагаан юмны гадна уралддаггүй л байлаа. Миний хүрэн азарга сумандаа гурав түрүүлж, гурав айрагдаж байсан сайхан түүх бий. Тэрнээс хойш хүний, өөрийн олон ч морь уялаа. Сүүлийн арваад жил хүний морь уяж байна. Аймгийн төв руу ороод ирсэн болохоор өөрийн адуу цөөрсөн л дөө. Гэхдээ ганц нэгийг бол уяад л байна. Нэг хэсэг хотод “Макс”-ын галд Цэрэнжигмэд гэж хүний морийг уяж Булган, Баянхонгороор наадаж байсан. Одоо Мандах сумын Хашбат гэж залуугийн морийг уяж байна. Манай хүргэн ахын хүргэн хүү байгаа юм.
-Хүрэн азарга хаанахын адуу вэ?
-Манай нутгийн хөл Самдан гэж буянтай сайхан буурал байлаа. Тэдний адууны угшилтай Сосорын их хүрэн гэж азарганы төл байгаа юм. Их догшин азарга л даа. Би соёолонгоос нь эхэлж уяад, гурав түрүүлгэж, дөрөв айрагдуулаад есөн настайд нь эндүүлчихсэн. Бас нэг хул хээр морь байлаа. Аймаг, Алтанширээ, Дундговийн Өндөршилээр наадаж, гурав түрүүлгэж, 15 айрагдуулсан. Ах хонгор морь нь найм түрүүлж, ес айрагдсан гээд Самдан гуайн хурдан буянгууд уяач хүний баяр жаргалыг надад олонтаа мэдрүүлсэн. Тиймдээ ч хадаг барьж багш, шавь болоогүй ч Самдан гуайгаа би багшаа гэж хүндэтгэдэг юм. Нас дээр гарсан хойноо манайтай айл аймаг явдаг байлаа.
-Самдан гуайг адуу их цуглуулсан гэдэг байхаа?
-Тийм ээ, одоогоор бол наймаачин хүн байсан гэх юмуу. Сайн ч уяна. Ах Лувсаншарав гэж уяачтай хамтдаа л уяаны ажлаа хийнэ. Төв аймгийн Баяр адууны хүрэн азаргатай байсан гэнэлээ. Одоо энэ Шилийн Гүр адуу гэж яриад байгаа юм. Минийхээр Сүхбаатар чигийн Орлойн цагааны угшилтай байсан болов  уу. Дундговийн Өндөршилийн Цэрэнжигмэд гэж өвгөнтэй их найз. Тэд хамтдаа олон газраар явж адуу цуглуулсан. Миний хамгийн сайн мэдэх нь сая хэлсэн хүрэн азарга байна. Нэг үе манай Мандах сумын наадамд Самдан, Рэгзэнгийн хоёр бүгээн адуу ёс юм шиг гараад ирдэгсэн. Одоо ч хурд хаа сайгүй болоод, янз бүрийн л адуу уралддаг болжээ.
Уралдаан ч олон болчихоор морьд бэлэн байдаг болчихож. Дээхнэ наадам болох сургаар л хэдэн морио барьж аваад уядаг байлаа. Бодохнээ гарын ая даадаг тулдаа л уралддаг байж дээ. Магадгүй 20 хоног уях ёстой юмыг 10 хоног уяад л уралдуулчихдаг байсан юм уу даа. Одоо бол хөдөө гадаагүй л тэжээж байна. Тэгээд ч тэжээлгүй морь уралдахаа байчихлаа. 
-Та сүүлд айл саахалт явлаа гэсэн. Үзсэн, дуулсан юм их байх даа?
-Тэгэлгүй яахав. Өвгөн манай эхнэрийн төрсөн дүүг өргөж авсан хүн байгаа юм. Манай хүн багадаа морийг нь унадаг байсан гэсэн. Манай аймагт бор адуунууд их хурдалж байхад өвгөний адууны цус ороогүй адуу гэж байхгүй. Сайхандулааны Жамбалын борууд гээд байгаа нь өвгөний адууны угшил л яваад байгаа юм. Сүүлийн үеийн Улаанбадрахын цагаан үрээ их хурдан байлаа. Тэр цагаан адуу мөн л Самдан гуайн адууны удам. Өвгөн адуу адуундаа тааруулж уяа сойлгоо тааруулна. Эцдэг талыг нь эцээж тавьдаг. Манай цагаан адуу нэг нь тарган, нөгөө нь бүр нимгэндээ явдаг. Сайхандулааны гавьяат Жамбалын бор адуу гэхэд тарган талдаа явах жишээний. Гэхдээ би ч сүүлийн үед бор адуунаасаа хөндийрөөд байгаа. Аймгийн Алдарт уяач Шаравдорж Сүхбаатар чигийн үрээ бэлэглэсэн юм. Ноднин Зүүнбаянд болсон намрын наадамд хавчиг азарга хол түрүүлсэн. Одоо ч Сүхбаатар, Шараваа адуугаар уралдах юм шиг байна.
-Таны уяачийн оргил үе хэзээ байв?
-Би 1994 онд сумын 70 жилийн ойгоор зургаан насны долоон адуутай наадаж үзсэн. Тэгэхэд гурван түрүү, гурван айраг авч, нэг морь долоолсон. Унаган адуугаараа хамгийн одтой сайхан наадсан жил байгаа юм. Ер нь тэр үед миний унаган адуунууд айргийн гадуур өнгөрдөггүй үе байлаа. Харин 2000 оны зуднаар нутгаасаа гарч Алтанширээд ирээд, адуу мал ч цөөрөөд уяаны ажил эрчтэй байхаа больчихсон юм. 
-Хэдэн оны аймгийн Алдарт билээ?
-Би ч нэлээн хожуу үеийн Алдарт. Мандахаас Алтанширээд ирээд, эндээсээ хотод гурав дөрвөн жил болсон. Ингэж яваад 2009 онд Алдарт болсон юм. Харин сумын Алдартыг 1994 онд авч байлаа.
-Бидний яриа энд хүрээд өндөрлөж байна. Ярилцсан танд баярлалаа.
А.Мөнх