Аймгийн Алдарт уяач Д.Эрдэнэбат: Би Их-Уул сумаас төрсөн хамгийн анхны аймгийн Алдарт уяач

Завхан аймгийн Их-Уул сумын уугуул, аймгийн Алдарт уяач Д.Эрдэнэбатын ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна.

-Шаггүй унаач байсан дуулдсан. Тэр талаар эхэлж ярилцвал ямар вэ?
-Би долоон настайгаасаа эхлээд 10 жил тасралтгүй хурдны морь унасан. Дүгэррагчаагийн Туулай хээр гэж морийг Наран суманд унаж хамгийн анх түрүүлгэж байлаа.Ядамсүрэн гэж хүний цэнхэр соёолонг унаж мөн түрүүлгэсэн. Ер нь энэ голын сайн хурдан гэсэн болгоныг унаж түрүүлгэж айрагдуулж байсан байх. Айраггүй уралдсан наадам цөөхөн шүү.
-Хичнээн айраг түрүү авч байв. Барагцаа байх уу?
-Багцаагаар 40-50 морь айрагдуулсан байх шүү.
-Мундаг унаач байжээ?
-Хурдны морь унахаас гадна багаасаа эхлээд эмнэг адуу сургасан.Манай аав цэргийн начин цолтой бөх хүн.Хэнтий аймагт алба хааж байхдаа цэргийн начин болж байсан юм билээ. Манай нутаг бөх сайтай болохоор аавыг нэг дээшээ гарвал дийлдэхгүй гээд гаргадаггүй байсан гэлцдэг юм.Аав маань бие хаа сайтай бөх хүн байсан хэрнээ адуунд их муу. Ямар сайндаа би айлын том хүү гэдгээрээ ээжээрээ бариулж байгаад мордож эмнэгээ сургаж байхав. Түүний хүчээр бас чиг сумын начин цолтой.
-Барилдана, уралдана. Хамгийн анх ямар морь айрагдуулж байв?
-1953 онд Ядамсүрэн гуайн морийг унаж байхдаа ааваасаа нууж хээр даагаа уяад өөрөө унаж айрагдуулж байлаа. Тэр миний уяачийн анхны айраг. Тэр хээр үрээ маань шүдлэндээ өөрийнхөө суманд айрагдаад бас Наран /одоогийн Тосонцэнгэл/суманд айрагдаж байсан. Соёолон бас айрагдаад, бүдүүрснээсээ хойш ам нь дийлдэхээ байсан.
-Алдартын нэрийг цуурайтуулсан хурдан буянгуудынхаа талаар яриач?
-Манай хээр азарга хадмын өгсөн хар гүү хоёрын дундаас эр хар унага гарч даагандаа 1972 онд суманд түрүүлж байсан юм. Хойтон жил нь хар шүдлэн, дүү хар дааганыхаа хамтаар бас түрүүлж байлаа. Тэрний дараа жил ч ялгаагүй хязаалан, шүдлэн хоёулаа түрүүлсэн. 1975 онд ах хар соёолон түрүүлж, дүү хязаалан нь аман хүзүүдсэн. Дараа нь би нэг хүнээс буурал гүү авч хээр азаргандаа хураалгаад, гарсан эр буурал унагыг уясан юм. Буурал үрээ бага гурван насандаа айраг алдаагүй.
-Хээр азарганы төлүүд хурдан байна шүү?
-Тийм. Нэг үе дэрсхэн хэдэн сайн морьтой болж, 1978 оны сумын наадамд хар, буурал хоёр морио түрүү, аман хүзүүнд хурдлуулж байлаа. Түүний дараа Хуягтайн наадамд буурал морио түрүүлгэж, хар морио айрагдуулан сайхан наадсан ч харамсалтай нь буурал морио эндүүлчихсэн юм. Тэгээд тэндээсээ Тосонцэнгэлийн наадамд очиж хар морио айрагдуулж байсан.
-Унаган голдуу адуугаараа нэг үе үнэхээр сайн наадсан юм байна?
-Тэгсээн. Нэг үе үнэхээр сайхан наадаж байлаа. Тэгээд 2000 оны зуднаар адуугаа бараг барчихаад сүүлийн үед хүний голдуу морь уяж байна.Өөрийн гэвэл бор морь маань л байх шив дээ. Жаргалант, Тосонцэнгэл, Их-Уул сумдадаа айрагдаж, овооны наадамд хэд хэдэн удаа түрүүлээд байгаа юм. Энэ жил Засаг даргаас цавьдар үрээ авсан. Туранхай болохоор нь өнжөөчихлөө.
-Хэдэн оны Алдарт уяач вэ?
-Би Их-Уул сумаас төрсөн хамгийн анхны аймгийн Алдарт уяач.
-Хамгийн сайхан наадмын дурсамжаас хуваалцаач гэвэл?
-Архангай аймгийн Цахир суманд болсон Буур Жамъян аваргын 100 насны ойд намайг урьсан юм. Би тэр наадамд хар морь, шар хээр, халтар хоёр үрээтэй очиж уралдаад хар морь наймлуулж нөгөө хоёрыг нь айрагдуулж байлаа. Тэгэхэд их сайхан санагдсан.
-Та морь уяхдаа юуг илүүтэй анхаардаг вэ?
-Морь, бөх хоёр их эмзэг гортохдоо амархан гэдэг. Жишээлбэл холоос ирсэн хүн гар хүрэх, малын голоор оруулах зэрэгт л гортдог. Тиймээс дээрх цээрийг чандалж ир нь орсон морийг өвдөгнөөс дээш усаар туулуулахгүй байх хэрэгтэй. Мөн хавар эрт уяж шар үснийх нь нүхийг онгойлгох хэрэгтэй. Би эдгээрийг илүү чухалчилдаг. Бидний үед ахмадынхаа сургаалийг сонсч тэдний арга барилаар морио уядаг байсан бол сүүлийн үед морины уяа өөрчлөгдөж бид хүүхдүүдээсээ асуух хэрэг гараад байна шүү. Тэгэхээр морь уях гэдэг насаараа суралцдаг ажил гэдэг нь үнэн байгаа биз.
-Шинэ цагийн уяанд суралцахад тань амжилт хүсье. Ярилцсанд баярлалаа.

"Тод магнай" сэтгүүл №54