Нэрт уяач Т.Вангүн, түүний удмыг залгагсад

Морь уяхыг төдийлөн дэмждэггүй, харин ч элдвээр шалтаглан хазаарласан саарал цаг үед урам хугарч, санаагаа хувиргаагүй буурал өвгөдөөрөө бид бахархах ёстой. Ганц хайрцаг ёотон аваад төрийн хишиг хэмээн талархаж дээлээ гандтал  адуу дагасан тэдний буянаар өнөөдөр бид эрийн гурван наадмаа  үзэн цэнгэж сууна. |Чухам тийм л хүмүүсийн буянаар морь уях дэг сургууль тасралгүй,  хурдан адууны удам угшил тэгтлээ сарнилгүй “энх” цагтай золгосон билээ. 
Баян сумын нэрт уяачдын нэг Т.Вангүн морь уях эрдэм ухаанд өөрийн биеэр суралцаж, үр хүүхдэдээ өвлүүлэн үлдээсэн буянт буурлуудын нэг. 1914 онд төрсөн тэрээр мал маллахын зэрэгцээ Нэрэнжимээ, Сумаадай нарын адуугаар цус сэлбэн өөрийн адуугаа чанаржуулж, Ардын Хувьсгалын 30, 35, 40 жилийн ойгоор Нялга сумын нэрт уяач Д.Гал, Чойдог, Чойдор нарын хамт төрийн наадмыг зорин, хүлгийн тоосоор Буянт-Ухаан дэнжийг мялааж явсан  сүйхээтэй эр.
Уяач, морь  том наадмын дов харж байж онгойдог хэмээн үздэг тэрээр 10 жилийн /Ардын хувьсгалын 50 жилийн ойгоор/ дараа дахин төрийн наадмыг зорьж хээр хязаалангаа зургаад хурдлуулж унаган адууныхаа чансааг таньсан байдаг.
Ийнхүү төрийн наадмыг хэдэнтээ зорьсон ч хараахан айраг амсаж чадаагүй Т.Вангүн уяач сум орон нутагтаа бол сайхан наадчихдаг байж. Сум орон нутгийнхаа наадамд Өвгөн зээрд, Мэнгэт хээр, Цэцэгт хээр, Гүзээ хонгор, Жоол хонгор, Жижиг хонгор зэрэг 11 азарга уяж зургаан түрүү, 23 айраг Бундуут хээр, Монхор хээр, Онь имт хээр, Цэхэр улаан, хүрэн зэрэг их насны зургаан морь уяж хоёр түрүү, зургаан айраг хүртсэн нь баяр наадмын цуваанаа бичигдэн үлджээ.
Т.Вангүн морь уясан  он жилүүдэдээ найман түрүү, 29 айраг хүртсэн байдаг бөгөөд хүү В.Насан нь уяаны эрдмийг өвлөн суралцаж хээр азаргаа Баян сумын баяр наадамд долоон удаа айрагдуулсан байдаг. Т.Вангүнийг нутгийнхан  сайн уяачаас гадна адуунд иртэй, эрэмгий, морь сайхан унаж эдэлдэг хүн байсан хэмээн дурсан ярьдаг юм билээ.
Гурав дахь үеийн уяач  Н.Насандэлгэр
Сумын Алдарт уяач Насангийн Насандэлгэр бол гурав дахь үеийн уяач. Тэрээр 1965 онд долоон настай анх хурдан морь унаж, Мэнгэт хээрийгээ хязааланд түрүүлгэн, Монхор хээрийгээ соёолонд нь дөрөвт хурдлуулж, Цэцэгт хээрийгээ шүдлэнд айргийн гуравт давхиулаад, хөгшин зээрдийгээ азарганд 14-т оруулсан байдаг. Ийнхүү морь унасан анхны жилээ нэг түрүү, хоёр айраг хүртсэн адтай унаач цэрэгт явтлаа мориноос холдолгүй өвгөн аав Вангүн, аав Насан нарыгаа дагасан гэдэг.
Харин бие даан морь уясан нь 1986 оноос эхтэй. Буурлууд нь нас дээр гарсан тул тэднийхээ сургаалийг сонсон өөрөө гардан морь уях болжээ. Тэр жил Гүзээ хонгор азарга нь долоон настай байлаа. Бага насанд нь сайн унаж эдлээгүй догшин азаргаа уяж айргийн дөрөвт давхиулаад ихээхэн урам орсон тэрээр дараа жил нь түрүүлгэж, дээдсийнхээ магнайг тэнийлгэж байжээ. Гүзээ хонгор есөн настайдаа 11-т давхиж, 10 настай дахин түрүүлж, 11 настай  наймд давхисан байдаг бөгөөд олон сайхан хурдан төл хайрлаж, олон хүний магнайг тэнийлгэсэн билээ. Жишээлбэл, сумынхаа баяр наадамд хэд хэд түрүүлж, айрагдсан  Бямбабатын зэгэл хонгор азарга, Дагдангийн Мөлүү зээрд азаргыг нэрлэж болно.
Н.Насандэлгэр уяачийн хувьд азарганы уяаг илүүтэй тааруулдаг нэгэн. Тэрээр хэдэн жилийн турш гурван азарга уяж, гурван түрүү, таван айраг хүртэн сумынхаа 90 жилийн ойгоор сумын Алдарт уяач хэмээх эрхэм цолны эзэн болсон билээ.
А.Тэлмэн