Сумын Алдарт уяач З.Самбуу: Аавын шар халтар морь АХ-ын ойнуудад хоёр удаа түрүүлсэн

Говь-Алтай аймгийн Дарив сумын уугуул, Жавхлант багийн харьяат, сумын Алдарт уяач Зэдрагчаагийн Самбуугийн ярилцлагыг уншигч танаа хүргэж байна. Тэрээр 1951 оны хавар Жавхлант багийн нутаг Овоотын шилийн Өлзийтийн ам хэмээх газар төрсөн бөгөөд Төв аймгийн Цээл сумын хөдөлмөрийн аварга, Төв аймгийн хөдөлмөрийн гурван удаагийн аварга, Улсын хөдөлмөрийн аварга болохын зэрэгцээ 1989 онд Алтангадас одон хүртжээ.

-Таны өвөг дээдэс морь уяж байв уу?
-Уялгүй яахав. Миний аав Загдрагчаа бол Сэрдамбаа гэж хүний долоон хүүхдийн нэг. Дээрээ дөрвөн эгч, доороо хоёр дүүтэй. Хоёр дүүгээс нь одоо бага нь хотод 80 гарсан хөгшин амьдарч байна. Буурал аав маань морь уяна. Тэр нь аавд, ааваас надад уламжлагдан  ирсэн гэж болно. Би чинь сангийн аж ахуйд байхдаа ганц нэг адуу уяад, улсад зургаалуулж явлаа. 
-Аав тань хэдий үеэс морь мал уяж хурдлуулсан бэ?
-Тэр тухай сайн мэдэхгүй байна. Намайг мэдээ ороод, зургаан настай морь унаж байхад уяж л байлаа.
-Таны аав шар халтар мориороо 1973 он АХ-ын 52, 1977 онд АХ-ын 56 жилийн ойгоор тус тус түрүү хүртсэн. Энэ шар халтар хаанахын ямар удам угшилтай адуу вэ?
-Эх нь Дэлгэрийнх, эцэг нь манай унаган хүрэн азарга байгаа юм. Дааганд нь уялгүй байгаад шүдлэнгээс соёолон үрээ хүртлээ түрүүлж, нийлсэн жилээ өнжөөд дараа жил нь аман хүзүүдэж, түүнээс хойш түрүүгээр л давхисан.Би лав 1959 онд найман настай шар халтар морийг унаж байхад шүдлэн үрээ байсан юмдаг. Тэгээд би 1970 онд цэрэгт яваад гурван жил эзгүй байсан. Тэр хугацаанд лав 1973, 76 онд тус тус түрүүлсэн. 
-Ер нь хэд түрүүлж, хэд айрагдсан гэдэг юм бэ?
-Их насандаа лав  гурав түрүүлж, хоёр аман хүзүүдсэн. 
-Хэд хүрсэн бэ шар халтар морь?
-Шар халтар 27 хүрсэн. Сүүлийн жилүүдэд нь уралдуулаагүй. Аав ч нас дээр гараад. Сүүлдээ хөгшин морь, хөгшин уяач хоёр амралтаа авсан гэх үү дээ. Хөөрхий аав маань гар мухардсан л даа.
-Таны аавын нэрийг гаргасан өөр ямар хурдан хүлгүүд байсан бэ?
-Аавд нэг жороо хар, хонгор, халтар, халзан гээд хурдан морьд зөндөө байлаа. 
-Хонгор, халзан морь нь яаж давхиж байв?
-Хонгор морь буурал хөгшин аавын нэр дээр уралддаг байлаа. Лав Даривт хоёр ч айрагдсан. Хөгшин аавын нэртэй бас цавьдар морь суманд ерөөсөө түрүүлж үзээгүй ч айргаар мөн ч олон удаа орсон. Харин аавын жороо хар морь соёолон хүртлээ уралдсан. Тээр жил хавчиг соёолон жороо оруулаад уралдуулсан, Тарваачигийн хээр морь түрүүлж, хар морь аман хүзүүдсэн. Хойтон жил нь түрүүлсэн.  Намайг хот явтал тав, зургаа түрүүлчихсэн байх шүү. Тэрнээс хойш хэд түрүүлснийг нь мэдэхгүй байна.
-Танай унаган адуунууд уу?
-Хар, халтар, жороо хонгор морьд яг л манай өөрийн адуу. Авмал байхгүй.
-Жороо морьдын уралдаанд олон морь уралдах уу?
-Их олон уралдана. Тэр үедээ 20,30 хүрдэг байсан байхаа. Нэгдлийн үед хувь мал цөөхөн. Малчдад нь 75 толгой, албан хаагчид 15 толгой малтай байлаа шүү дээ. Манай аав чинь хүний их эмч хүн болохоор албан хаагчдын тоонд орно. 
-Бидний яриа энд хүрээд өндөрлөж байна. Ярилцсанд баярлалаа.

"Тод магнай" сэтгүүл. Говь-Алтай аймгийн тусгай дугаар. 2017 он