НААДМЫН ӨДРҮҮД ДЭХ БИДНИЙ ЕРТӨНЦ

Хүйн долоон худгийн торгон ногоон дэнж, байгалийн өнгө будгийг хослуулаад наадмын энэ л өдрүүд аяа гайхалтай. Уламжлал ёсоор хурдан морьдын уралдаан шүдлэн /2020.07.10/ насаар эхлэхээр товлосон ч хойшлуулжээ. Учир нь үргэлжилсэн борооноос болж, уг насны  морьдыг 13-нд уралдуулах болсон юм. Ийнхүү өдөр өнжин “саатсан” бороо үдэшдээ зогсож, эх оронд маань шинэ өглөө эхэллээ.

2020.07.11. Ир нь ханасан алтан тууртын хийморийн тоосонд, бяр нь амтагдсан аварга хүчтэнүүдийн дэвээнд, цэц нь жигдэрсэн эрхий мэргэдийн уухайнд омогшсон монгол наадам. Энэ жилийн тухайд корона вирусийн халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлж, үзэгчгүй наадмыг зохион байгуулахаар шийдвэрлэсэн билээ. Өдөрт гурван нас уралдахаар баяр наадмын хөтөлбөрт тусгасан болохоор сэтгүүлийн багийнхан эхний уралдаанаас урьтаж очих гээд хотоос 06:00 цагтай уралдан гарцгаалаа. Тэнд биднийг нам гүм атлаа нов ногоон тал угтав. Том том асар, гэр, уяан дээрх морьд, үндэсний дээл хувцсаараа гоёсон наадамчид, худалдааны асрууд .... гээд л бум бужигнаж, түм түжигнэж байдаг Хүйн долоо худагийн дэнж  энэ удаад тун нам гүмхэн.  Өмнөх өдөр нь борооноос болж хоосон буцсан. Харин өнөөдөр бол өөр. Зам дагуу цагдаа нар зогсож, нэг бүрчлэн шалгана. Мандаттай бид ямартаа ч хаалтгүй орлоо. Жил бүр ирсээр ижил дасал болсон  барианы цэнхэр хашаа, комиссын гэр, түүний зэргэлдээх сэтгүүлчдийн гэр, хүүхдийн төлөө газрынхны асар, цагдаагийн машин, цэрэг цагдаагийн ажилчид  гээд өөр зүйлгүй. Цагаан хоолойгоор уяачдад морьдоо бүртгүүлэхийг сануулсан зар явах бөгөөд завсраар нь монгол наадмын болон хурдан морьдын тухай дуу цангинана. Комиссынхон болон бидний гэрээр хаа нэг хүүхдээ хөтөлсөн уяачид ирж бүртгэл хаана хийж байгааг асуухаас өөрөөр зочид үгүй.

Удсан ч үгүй цаг болж, гарааны зурхай руу бүртгүүлсэн азарганууд хөдөлж буйг цагаан хоолойгоор ахин зарлана.

... Тэгсэнээ эргэлээ ...барианд орлоо. Цэнхэр хашаанд айргийн азаргануудыг тосон бид диктафоноо барьж, аппаратаа үүрээд сэтгүүлчдийнхээ гэрээс гарлаа. Бариан дээр манай зурагчид ажиллаж байгаа болохоор дараагийн “өртөөний” бидний ажил эхэлж байгаа нь тэр. Хөлсний энэ хашаанд уралдаанч хэдэн хүүхдээ “барьж” авах гэж хөөрхөн юм болно оо. Өмнө жилээс хойш таараагүй хуучин танилууд маань нэгээр тогтохгүй олон байх чинь. Болоогүй ээ, зарим нь танимхайраад, би танд өнгөрсөн наадмаар яриа өгсөн шүү дээ гэнэ. Харин шинэ найзууд маань жаахан бишүүрхэнгүй. Гэхдээ анхны наадам, аль эсвэл анхны айраг гээд хөөр дүүрэн байгаа нь нүднээс нь илт.  Зарим нь диктафон бариад очихоор сандарсандаа нэрээ хүртэл мартаж хайр хүргэх бол өөр нэг нь хэзээний том хүн шиг “Та сайхан наадаж байна уу” гээд эхэлнэ. Хэрсүү нь дэндсэн юм уу гэмээр атлаа бэлгэнд өгөх чихэр жимсэнд хөөрчихсөн гүйж байгааг нь харах сайхаан. Бидний дундах яриа товчхон болох ч тэр цөөхөн өгүүлбэрт тэдний ертөнц бүхлээрээ багтдаг. Тэр амжилт амархан ирдэггүйг мэддэг. Дов өндөр наадмын чансааг мэддэг.... Заримдаа томчуудын булхайг ч бас мэднэ. Гэхдээ өвөг дээдсийнхээ өв соёлыг тээлцэн, төрийн их баяр наадамд оролцож байгаадаа баярлана. Уяач ах нараараа бахархана. Тиймдээ ч олон хөвгүүн том болоод Тод, Манлай, Алдарт уяач болох мөрөөдөлтэйгөө хуваалцана. Болоогүй ээ, бас адуу мал яриад эхлэхээр нь тэднийхээ насыг мартчихна. Гэтэл цалингаа аваад ээжийгээ баярлуулна аа. Ээжийгээ баярлаж байгааг харах гоё...гээд тохирсон юм шиг ярихыг нь сонсохоор би ч дорхноо нялхамсаад ирнэ. “Эгч нь наадмын дараа асуух зүйл гарвал залгая. Утас нь хэд билээ” гэхээр мөн л бүгд ээжийнхээ утасны дугаарыг өгнө. Энэчлэн жил бүр л уралдаанч хүүхдүүд бидний  ярианд  “урилгагүй оролцдог” улс бол ээжүүд байгаа юм. Тийм ээ, баяр жаргалтай мөчүүддээ үрс нь ээжүүд та нарыгаа хөөр дүүрэн ярьж, заримдаа хоолой зангируулахад хүргэж орхидог дэггүй улс  шүү дээ. Наадмын өдрүүдийн бидний ертөнц /сэтгүүлч би хийгээд уралдаанч хөвгүүд/-ийн зах зухаас дурдахад нэг иймэрхүү. 

П.Ундраа