Уяач Д.Алдараа: Сар хайрханы даншигт аав хүрэн хязаалангаа, Цанлиг ах халзан шүдлэнгээ айрагдуулсан

Увс аймгийн Баруунтуруун сумын харьяат Д.Алдараагийн ярилцлагыг хүргэж байна.

-Уяачийн эрдэм ухааныг зааж сургасан аавын тань талаар эхлээд ярилцъя? 
-Миний аав Тэс сумын хүн. 1964 онд тэнд төрж, өсөөд 1988 онд Баруунтуруунд шилжиж ирэн суурьшсан юм билээ.
-Сангийн аж ахуйд ажиллахаар ирж байсан уу?
-Мал малладаг байсан. Тэрнийхээ хажуугаар уяачийн эрдэмд шамдан хүрэн морио дааганаас нь эхэлж уясан юм билээ. Нөгөөх нь даага, шүдлэндээ их давхиагүй гэсэн.  Харин 1993 онд өөрийн унаган  хүрэн үрээгээ уяж, Баруунтурууны  наадамд гурваар давхиулж, анхны айргаа аваад 1994 онд аймгийн наадамд аман хүзүүдүүлж байсан гэдэг юм. Түүний дараа жил буюу 1995 онд Завхан аймгийн Дөрвөлжин суманд Сар хайрханы даншиг болж, тэнд хүрэн хязаалангаа авч очоод айргийн гуравт давхиулж дараа жил нь соёолон морь Тэс суманд гурав хурдлуулсан. 1997 онд болохоор Баруунтуруун сумынхаа наадамд хээр хязаалан айргийн гурваар давхиулж, нөгөөдөх нь  соёолондоо Зүүнхангай, Баруунтуруун хоёрт түрүүлсэн байдаг. Тэгээд тэндээсээ аймгийн наадамд очиж аман хүзүүдээд энэхүү амжилтуудаараа аав маань 2011 онд аймгийн Алдарт уяач цол хүртсэн дээ. 
-Сайн наадаж байжээ?
-Тийм шүү. Морь уясан цагаасаа хойш найман түрүү, 24 айраг авсан байна лээ. Анх нутгаасаа ирэхдээ Тэс угшилтай хүрэн, хээр  зүсмийн ах дүү хоёр морьтой ирж байсан юм билээ. Тэдгээр нь тийнхүү хурдалсан. Эдгээр морьд манай өвөө Баатарын адуу ч нарийн угшлыг нь хөөвөл Тэсийн Хар хөгшний хурдан хээрийн удамтай юм билээ. 
-Аавыг тань сайн уяачаас гадна  сайн малч хүн гэж байсан. Тэр талаараа жаахан дэлгэрүүлээч?
-Аав маань морь уяхын хажуугаар сум, аймгийн сайн малчнаар удаа дараа шалгарч байсан хүн. Найман жил дараалан малаа мянгаар тоолуулж байсан гэдэг. Нэг удаа бүр хоёр мянга хүргэж байсан. Одоо ч манайх 2000-гаад бог, 120-130-аад адуутай. Аав маань морь сайн уяхаас гадна, сайхан эдэлдэг. Ер нь моринд их иртэй хүн. Ямар ч адуугаа өөрөө бариад, сургаад уяачихдаг. Миний аавыг нутгийн олон “цагаан цайлган сэтгэлтэй, гүндүүгүй, хүнтэй сайхан харьцдаг, олонтойгоо хүн байсан” гэж одоо ч дурсдаг юм. Манай энд аймгийн Алдарт уяачид ээлжилж жил бүр дааганы уралдаан зохион байгуулдаг юм. Би ноднин аавынхаа аймгийн Алдарт уяач цолыг мялааж дааганы уралдаан хийсэн. 
-Амьд сэрүүн байхдаа цолоо хүртсэн үү?
-Тиймээ. Бурхан болоод гурван жил болж байна. Зун нь цолоо аваад, өвөл нь өнгөрсөн. Удам дамжсан адуугаа битгий тасдаарай, намайг их баярлуулж байсан гэж ярьдаг байсан даа. 

-Морины эрдмийн талаар та нарт юу гэж хэлж сургадаг байв?
-Намрын цагт сэрүүн орохын үед уяна гэсэн морио барьж 2-3 шөнө уяж хонуулж, хөнгөрүүлээрэй. Уяа морь жилийн ажилтай гэдэг байсан. 
- 1995 оны Сар хайрханы даншигт гурваар давхисан хүрэн үрээнийхээ талаар дэлгэрүүлээч? 
-Манай аавын ах Цанлиг хүрэн халзан шүдлэнтэйгээ хамт явсан. Тэгээд аавын маань хүрэн хязаалан гурваар, ахын хүрэн халзан шүдлэн хоёроор давхиж, тэр том наадмаас хоёр айраг хүртсэн дээ. Манай аав, ахаас гадна өвөө маань ч морь уядаг байсан. 
-Дээдсийнхээ үйл хэргийг үргэлжлүүлэн уяа эвлүүлж байгаа байлгүй. Ямар амжилт үзүүлээд байгаа вэ?
-Сумын чанартай наадмаас 2-3 түрүү, 4-5 айраг аваад байгаа. Цагаанхайрханд хул соёолонгоо түрүүлгэсэн. Зүүнговийн сумын баярт хулыгаа айргийн дөрөвт давхиулсан. За тэгээд овоо, тахилгын наадмаас айраг нэлээд авсаан авсан. Миний хул морь, аавын уядаг байсан хурдан хээрийн удмын адуу байгаа. Миний дүү Бадарч мөн морь уядаг, морины хоббитой. Хээр азарга, хар үрээ, буурал үрээ гээд морьд нь сумдын жижиг наадмуудад айрагдуулж, түрүүлээд л байгаа.
-Адуугаа чанаржуулахад хэр анхаарч байгаа вэ?
-Би гүүгээ сольдоггүй. Азаргаа сольсоон. Зараалын эрлийз даага нэгийг авсан. Бас Завхан аймгийн Яруу сумаас халтар азарга авч хоёр жил тавилаа. 
-Аав тань моринд эрэмгий нэгэн байсан гэсэн. Харин таны хувьд? 
-Үгүй яахав дээ, морио унаад л мал хуйгаа эргүүлээд явж байна. Даага, шүдлэнгээ өөрөө сургачихдаг. Өөрийнхөө хэмжээнд болгоод л явж байна. Бугуйл бүгд л шиддэг юм чинь ямар ч байсан унаагаа сольчихоод л байдаг юм.

-Яриагаа аавтайгаа хамт наадсан хамгийн сайхан наадмын дурсамжаар өндөрлье гэж бодож байна? 
-Хан Хөхийн тахилгад манай дүү морь хөтлөөд, аав бид хоёр машинтайгаа явсан юм. Тахилгатай овоонуудад гараад, хан Хөхийгөө тойроод явж байсан нь надад их сайхан санагддаг юм. Тэгэхэд хоёр морьтой явж найм, есөөр давхиулж билээ. Хэдийгээр айраг түрүү аваагүй ч аавтайгаа хамт явсан хамгийн сүүлийн наадам гэдгээрээ надад эрхэм байдаг. 
-Удамт уяачдын уухайд түрлэг нэмж яваа танд амжилт хүсье. Ярилцсанд баярлалаа.
-Баярлалаа. Та бүгдийн ажилд мөн амжилт хүсье.

"Тод магнай" сэтгүүлийн Увс аймгийн тусгай дугаараас...