Тод манлай уяач Г.Батхүү: Бид генийн давуу талтай ч дэлхийн хэмжээний уралдаан гэдэг өөр

- Соёмбо зээрд эзнийхээ Тод манлай цолыг төрийн наадмын айргаар мялааллаа. Баярынхаа сэтгэгдлээс бидэнтэй хуваалцаач?
-Баяр наадам өргөн дэлгэр сайхан боллоо. Нар хур тэгширсэн энэ өдрүүдэд хүчит бөхчүүд, мэргэн харваачид, хурдан морьд, наадамчин олон өнгөтэй сайхан наадлаа. Ер нь бүх насны морьдыг харж байхад урьд жилүүдийнхээс илүү хурдан байгаа нь харагдаж байв. Миний соёмбо зээрд азарга анх удаагаа улсад уралдаж айргийн гурваар орсон нь энэ. Бүсийн наадмаас хоёр түрүү, хоёр айраг хүртээд байгаа залуу азарга л даа. Үүнээс хойгуур давхиж үзээгүй, амжилт өндөртэй адуу. Цаашид олон жилийн уралдаан байна. Тийм учраас энэ жилдээ дахьж уралдуулахгүй. Энэ өвөл хоёр ч удаа уралдчихлаа.
-Энэ жил зургаан насанд хэчнээн адуу уясан байсан бэ?
-Зургаан насанд олон адуу уясан ч жаахан ханиагаад байхаар нь их нас уралдуулаагүй. Азарга, эрлийз соёолонгоо мордуулсан. Их нас арав гаргаж, эрлийз соёолон 13-аар давхилаа. Бусдыг нь бүсийн наадамд мордуулна даа.
-Танай бүх адуунууд соёмбо тамгатай юм билээ. Соёмбо зээрдийн хувьд нэр нь биз дээ?
-Манай адуунууд зөв талдаа чандмань, буруу талдаа соёмбо тамгатай. Харин Соёмбо зээрдийн хувьд энэ нэр нь байгаа юм. Ер нь соёмбо тамгатай адуунуудаа соёмбо хонгор, соёмбо хүрэн гэхчилэн тамгаар нь нэрлэдэг. Зүс ойролцоо адуу их болчихсон болохоор давхар тамгаар тамгалсан хэрэг. Энэ нь дотроо бас ангилалтай. Манайан угшил сайтай уралдах адуугаа давхар соёмбон тамгаар, харин унааны морьдоо дан чандмань тамгаар тамгалдаг. 
-Наадмын дараа бүсийн наадмууд залгаж байгаа? Хаана наадахаар төлөвлөсөн байгаа вэ?
-Дундговь, Төвийн бүсийн аль нэгэнд уралдах болов уу. Миний том хүү Ганхөлөгийн азарга Төв аймагт дөрвөөр давхисан. Энэ удаад хүү бид хоёр энэ азаргаа уясан байгаа. Мөн манай дүү Батсайханы гуулин зээрд уралдана. Хоёр жил завсарласан Гуулингаа энэ жил юм дуулгах байхаа гэж бодож байна.
 -Энэ жил зарим уяачдыг сэтгэл гундуухан үлдэхэд хүргэсэн зүйл бол ялгалт байлаа. Зөвхөн шүдлэн гэхэд 50 үрээ хасагдчихлаа. Энэ тал дээр та ямар бодолтой байна вэ? 
-Улсын баяр наадмын тухай хуульд энэ тухай өөрчлөлт оруулахаар Их хуралд хууль өргөн барьсан ч хэлэлцэж амжилгүй тарчихлаа. Бид дэлхийн бусад орны жишгээр хурдан морьдынхоо ДНК-г нь тодорхойлоод, гэрчилгээтэй болгочих юм бол энэ мэт асуудал гарахгүй шүү дээ. Энэ ажлыг манай “Цэвэр цусны морьдын холбоо” өөрсдийн шугамаар зохион байгуулахаар зэхэж байна. Гэхдээ монголын бүх адууг энд хамруулах шаардлагагүй. Зөвхөн уралдаанд оролцохоор бэлтгэж байгаа удамтай адуунуудаа л үнэмлэхжүүлэх хэрэгтэй байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр газар дээр байдал ямар байгаа билээ. Зохион байгуулж байгаа хүмүүст ч, уяачид ч хүндрэлтэй зүйл их гарч байгаа нь нүднээ ил л байна шүү дээ. Мэдээж аль аль  нь хэл амгүй будлиангүй шударга зохион байгуулчихъя гэж бодож байна. Гэхдээ үүнийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хийх ёстой байгаа юм. Үүний тулд олон улсын баталгаатай лабораторийг оруулж ирэх хэрэгтэй. Үүнийг оруулж ирэхээс гадна тэр эрхийг нь авах ёстой байна. Монголд ДНК-аа тогтоолгосон адуу олон улсын бусад уралдаанд очиход зэрэглэл тогтоосон үнэмлэх нь дэлхийн бүх оронд хүчинтэй байх ёстой. Хоёрдугаарт гэвэл МСУХ-ноос журам гаргаад хуулийн хүрээнд журамлаж болно шүү дээ. Зөвхөн наадмын өмнө морьд бүртгэхдээ тараадаг биш магадгүй жилийн эсвэл хэдэн сарын өмнө тараачихдаг, хүн болгон мэддэг болчихвол  маргаан гарах нь бага байх болов уу. Уяачид ямар морио эрлийзэд нь, алийг нь монголд уралдуулах уу гэдгээ урьдчилаад мэдчихнэ.
-“Цэвэр цусны морьдын холбоо” байгуулагдаад  хэр удаж байна вэ? Энэ хугацаанд хийсэн томоохон ажлуудаасаа дурдвал?
-Байгуулагдаад жил гаруй болж байна. Английн мэргэжлийн холбоотой хамтран ажилладаг бид “Жокей” клубээрээ дамжуулан өнгөрсөн хугацаанд гурван уралдааныг зохион байгууллаа. Олон улсын жишгээр шүдлэн, хязаалан, соёолон болон дээд нас уралддаг хоёр төрлийн уралдааныг зохион байгуулдаг. Энэ дагуу зохион байгуулж байгаа энэ уралдааныг Монголдоо цаашид тогтмол явуулах болж байгаа юм. Иймийн тулд Хүй долоон худагт уралдааны замтай болох ажлыг төлөвлөн, зураг төслийг гаргачихсан. Энэ мэт олныг дурдаж болохоор байна. Холбооны сүүлийн үеийн сонин гэвэл наадмын өмнөхөн манай гүйцэтгэх захирал гишүүдийнхээ хамтаар адууны дуудлага худалдаанд орохоор гадагшаа явцгаасан. Сонин ихтэй ирэх байхаа.
-Монголоос өөр газар эрлийз морьдын уралдаан болдог юм уу? Үгүй биз дээ.
-Тийм шүү. Дэлхийн жишгээр цэвэр цусны морьдын уралдаан л болдог. Гэтэл манайхан цэвэр цус гэхээр гадаад гээд ойлгоод байх юм. Үнэндээ эрлийзжүүлэх ажлыг дэлхийн бүх оронд хийдэг ч уралдуулдаггүй юм. Монголчуудын хувьд морин тойруулга гэж байхад  цус сайжруулах тал дээр нэлээд ажлыг хийдэг байлаа. Магадгүй тэр үүднээсээ эрлийз адуу гэдгийг хүлээн зөвшөөрөөд, цэвэр гэдгийг гадаад гэж ойлгоод байх шиг байгаа юм. Цэвэр монгол адуу гэхэд цэвэр монголоороо л байх ёстой. Харин цэвэр гадаад үүлдрийн адууг монголд уралдуулж, олон улсын жишигт  нийцсэн уралдааныг зохион байгуулснаар дэлхийн тавцанд бид гарч болно. Тийм ч учраас цэвэр цусны гадаад үүлдрийн адуугаар Монголд уралдахыг дэмжих ёстой гэж үзэн холбоогоо байгуулсан нь энэ. Мэдээж монгол наадмаараа цэвэр монгол адуу нь уралдана. Одоо гол нь эднийг ялгаж чаддаг техник тоног төхөөрөмжийг бид нар оруулж ирэх хэрэгтэй байна.
Хэдийгээр  морь уяж, уралдуулах, хурдан морь шинжих тал дээр монголчууд генийн давуу талтай ч  дэлхийн хэмжээний морины уралдаан гэдэг өөр юм.
-Саяхан Тод манлай Ганхуяг “Quarter” үүлдрийн 29 адуу  оруулж ирсэн.  Бүртгэл хийх үү?
-Олон улсын сүлжээнд орсон бүртгэлтэй кодтой адуу л орж ирэх ёстой. Тэрнээс орос ч юм уу, аль нэг орны  жижиг морин заводын хувь хүний сүлжээнд ороогүй адууг цэвэр цусны адуугаар бүртгэж авахад хэцүү л дээ.
-Ярилцсанд баярлалаа.